روش تحقیق کیفی!

الآن داشتم پایان نامه ای را که به روش کیفی انجام شده بودم می خواندم. اگرچه روش کیفی روش مقبولی است و اگر درست انجام شود نتایج جالب توجهی ارائه می کند لکن به نظر می رسد در بعضی موارد به خصوص وقتی توسط افراد غیر حرفه ای به کار گرفته می شود، توسل به روش کیفی بیشتر برای کیف کردن است تا کیفی کردن پژوهش. در واقع با استفاده از این روش هم دانشجو به عنوان پژوهشگر کیف می کند که با یک نمونه 20 تا 30 نفری مصاحبه می کند و نتایج مصاحبه خود را همانند روزنامه نگاران روزنامه های زرد بر روی کاغذ می آورد و هم استاد راهنما که این چنین راهنمایی را متقبل شده است. حرف اساسی این است که کدام یک از استادان ما کار کیفی کرده اند که می توانند ادعای راهنمایی آن را نیز داشته باشند. کار کیفی مستلزم رفتن خود پژوهشگر به فیلد یا میدان پژوهش است و نه فرستادن چند دانشجو برای جمع آوری داده ها و البته با توسل به روشهای مشاهده و مشاهده مشارکتی. یعنی باید لباس استادی از تن به در کرد و پذیرای هر ناملایماتی در راه پژوهش شد. این در حالی است که خیلی ها به خود زحمت خارج شدن از دفتر کارشان را نمی دهند چه رسد به قل خوردن در میان متکدیان، دزدان، معتادان و غیره. به این دلایل انجام این جور کارهای کیفی به خصوص در دوره دانشجویی بسیار خطرناک است و پژوهشگر را در ورطه عامی گرایی می اندازد.

اقتدار علمی اقتدار ملی

امروز چهار شنبه 16 بهمن به دعوت کنگره اقتدار علمی اقتدار ملی به محل برگزاری همایش در جنب صدا و سیما رفتم که متأسفانه به دلیل ازدحام بالا و نبود جای پارک اتومبیل برگشتم. کمی هم در مورد اقتدار علمی به فکر رفتم که یعنی چه؟ اگر چه کشور ما در جهت توسعه علمی کارهای شایسته ای کرده است لکن به نظر می رسد که هنوز پازل ما درست نشده است و بعضی کارهایمان با بعضی کارهای دیگرمان جور در نمی آید. اگر در برگزاری کنگره علمی قدری علمی تر رفتار کنیم تعداد مراجعان را محاسبه و بر اساس آنها محل پارکینگ و امثالهم را پیشبینی می کنیم. هر چند حقیر هم نقش کوچکی در تدوین نقشه جامع علمی کشور داشتم، لکن نه ماشینم جایی در پارکینگ این کنگره داشت و نه خودم جایی در همایش. به هر صورت می خواستم بروم و یاد بگیرم لکن توفیق حاصل نشد.

روشنفکری یا خوش رقصی (1)

شماره های 2 و 3 این بحث را قبل از شماره 1 آن نوشتم. این هم خود یک روش است! اصل این بحث مطوف به این مطلب است که روشها و قالبهای روشنفکری 40 سال و 50 سال پیش قابل کاربرد در این زمانه نیست. آن زمان که کسانی مثل جلال آل احمد و علی شریعتی روشنفکری می کردند در چهارچوب مرزهای ملی به نقد حاکمیت و جریانهای حاکم می پرداختند و تلاش می کردند آنچه مردم آن روزگار از حیث تعلق به سنتها و عادات جاهلی بدیهی می پنداشتند زیر سؤال ببرند و نور معرفت و بصیرت نسبت به تحمیقها و جریانهای مرعوب کننده و تحمیر کننده را در اذهان بیافکنند. آنها در عین حال تلاش می کردند ریشه های فرامرزی آنچه در مرزهای ملی وجود داشت شناسایی کنند و مردم را نسبت به آنها حساس نمایند. لکن با تغییر شرایط زندگی و گسترش فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی به تدریج مرزهای ملی کمرنگ گشته و بیش از آنکه قدرتها و جریانهای درون ملی تعیین کننده و تأثیر گذار باشند قدرتها و جریانهای جهانی و یا فرامرزی تأثیرگذارند. در این شرایط قدرتهای ملی و یا به عبارتی محلی در یک طیف نه خیلی گسترده از نظر همسویی و سازگاری با جریانهای جهانی منبعث از قدرتهای برتر و گرداننده جهانی قرار دارند. برخی از قدرتهای ملی و محلی در وضعیتی قرار دارند که به سادگی نسبت به این جریانها انفعال نشان نمی دهند و تلاش می کنند با توجه به منافع ملی و اقتضائات محلی در مورد جریانهای اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جهانی نقش فعال تعیین کننده ای ایفا کنند. این دسته از جوامع ناسازگار با شرایط جهانی حاکم تعریف می شوند؛ زیرا تقسیم کار جهانی را نمی پذیرند؛ نسبت به تحرکات نظامی و سیاسی قدرتهای جهانی واکنش نشان می دهند و از کنار آنها بی تفاوت نمی گذرند؛ شرایط مناسبی را نیز برای ترویج فرهنگ غربی تحت عنوان فرهنگ جهانی فراهم نمی کنند. این دسته از دولتها، به شدت تحت عناوین مختلف نظیر مشارکت و حمایت از تروریسم، محور شرارت، تقابل با جهان، توحش، بی توجه به حقوق بشر به خصوص حقوق زنان و هم جنس گرایان و از این قبیل مورد حمله رسانه های تحت مالکیت قدرتهای جهانی قرار می گیرد. در این بین عده ای تلاش می کنند به سیاق روشنفکری 40 سال پیش عمل کنند و دولتهای محلی را به روش جلالها و شریعتی ها زیر پرسش ببرند. بدیهی است این چنین پرسشها و حملاتی به دولتهای محلی بیش از آنکه مشکل گشای مسائل محلی باشد که در جای خود قابل تأمل و بررسی است، به نوعی به خدمت به قدرتهای جهانی تفسیر می شود؛  به عبارت دیگر مطلب اینست که اگر چه بسیار از نقدها و نه حملات یکسوگرایانه غیر نقادنه به دولت وارد است لکن بحث در مورد نظام سیاسی بومی و محلی و ارزیابی آن بدون توجه به شرایط جهانی نه تنها روشنگرانه و رهایی بخش نیست بلکه همکاری در ظلم ستمگران بزرگ جهانی است. در نتیجه بسیاری از رفتارها و حرکات روشنفکر مأبانه امروز که بر سنت گذشته انجام می شود بیش از آنکه روشنفکری باشد خوش رقصی برای قدرتهای جهانی است. البته تجربه نشان داده است که این خوش رقصی بی اجر و مزد نمانده است.